Vinas Nedir? Damıtma Atıksuyunun Bileşimi ve Arıtımı

Vinas nedir, nasıl oluşur?
Vinas nedir sorusunun kısa yanıtı şöyledir: Fermente sıvı damıtıldıktan sonra damıtma kazanında kalan, alkolü alınmış sulu kalıntıdır. Şeker kamışı, pancar ve agave gibi farklı hammaddelerle yapılan damıtımlarda oluşur; ancak bileşimi hammaddeye ve sürece göre değişir. Sıvı tesisten çıktığı anda sıcaktır; agave vinası için yaklaşık 90 derece değerleri aktarılır. Koyu renklidir, askıda katı madde içerir ve organik maddece zengindir.
Konuyu çevresel açıdan önemli kılan etken hacimdir. Agave damıtığının her litresi için genellikle 10 ile 15 litre vinas oluştuğu tahmin edilir. Bir üretim bölgesi için yıllık miktarın 1,5-2,2 milyon metreküp aralığında olabileceği hesaplanmış, saha taramasında kaydedilen hacim ise yaklaşık 724 bin metreküp olmuştur. Dolayısıyla üretimin en büyük sıvı yan akışı, ürünün kendisinden hacimce kat kat fazladır.
Bileşim: asitlik ve organik yük
Bileşim açısından vinası tanımlayan iki özellik asitlik ve yüksek organik yüktür. Agave vinasının pH değeri genellikle 3,4 ile 4,5 arasında ölçülür. Farklı hammaddelerin vinaslarını ele alan bir derlemede ise pH için yaklaşık 3,9-5,1, KOİ için litrede 50.000-95.000 mg aralıkları verilmiştir. Organik yük ise iki temel göstergeyle ifade edilir: kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ), suda oksitlenebilir toplam madde miktarını; biyokimyasal oksijen ihtiyacı (BOİ) ise mikroorganizmaların tüketebileceği bölümü gösterir.
Yayımlanmış ölçümler geniş bir aralığa yayılır. Tipik değerler şöyledir:
KOİ: çoğu örnekte litrede yaklaşık 40.000-100.000 mg; 42 tesis içeren bir taramada ortalama 45.381 mg
BOİ: litrede yaklaşık 16.000-60.000 mg
BOİ/KOİ oranı: yaklaşık 0,53-0,59
Toplam katı madde: litrede yaklaşık 25.000-50.000 mg
BOİ/KOİ oranı, organik yükün önemli bir kısmının biyolojik olarak ayrışabildiğini gösterir; arıtımda biyolojik reaktörlerin öne çıkmasının nedeni budur. Vinasta ayrıca fenolik bileşikler ve mineraller bulunur; çözünmüş katı değerleri kaynaklara göre litrede yaklaşık 4.500 ile 42.000 mg arasında değişir. Fenolikler biyolojik arıtımda ayrışmaya direnç gösterebilir ve koyu renge katkıda bulunabilir. Bileşim sürece de bağlıdır: pişmiş agave kullanılan hatların vinasında KOİ, toplam organik karbon, fenolik madde ve şeker değerlerinin, pişirmesiz hatlara göre daha yüksek olduğu bulunmuştur.
Arıtılmayan vinasın çevresel etkisi
Arıtılmayan vinasın çevresel etkisi, alıcı ortamın türüne göre değişir. Asidik ve organik yükü yüksek bir sıvı suya karıştığında mikroorganizmalar oksijeni hızla tüketir. Atık alan bir derede yapılan incelemede pH 6,9'dan 4,7'ye, çözünmüş oksijen ise litrede 6,3 mg'den 0,4 mg'ye düşmüş; en çok etkilenen noktada KOİ litrede 5.000 mg'yi aşmıştır.
Toprakta tablo daha karmaşıktır. Vinasla sulama toprağın fiziksel, kimyasal ve biyokimyasal özelliklerini değiştirebilir, ürün verimini etkileyebilir ve karbondioksit, azot oksit ve metan salımlarını artırabilir. Öte yandan etkiler toprak türüne göre belirgin biçimde değişebilir; agave vinası için saha verisi ise sınırlıdır. Vinasın potasyum içeriği de yüksek olabilir; bu özellik onu tartışmalı bir toprak düzenleyicisi hâline getirir. Bu nedenle sonuçlar toprak yapısına, dozaja ve süreye göre yorumlanmalıdır.
Arıtım yöntemleri: dört aşamalı yaklaşım
Arıtım yöntemleri genellikle aşamalı bir zincir olarak kurulur, çünkü tek bir işlem çoğu durumda bu yükü karşılamakta yetersiz kalır. Literatürde önerilen sıra özetle şöyledir:
Ön arıtım: soğutma, çökeltme havuzları, çözünmüş hava flotasyonu, pıhtılaştırma ve pH ayarı
Biyolojik arıtım: yukarı akışlı anaerobik çamur yatağı (UASB), anaerobik filtre ve akışkan yatak reaktörleri; KOİ giderimi reaktör türü ve işletme koşullarına göre yaklaşık yüzde 36-95
Üçüncül arıtım: pıhtılaştırma, çökeltme ve filtrasyon; KOİ litrede yaklaşık 600-800 mg düzeyine inebilir
Son işlem: ileri oksidasyon, ozonlama, fotokatalitik oksidasyon, elektro-oksidasyon ve elektrokoagülasyon
Aerobik sistemlerin bu kadar yoğun akışlarda KOİ giderimine katkısının yaklaşık yüzde 5-10 ile sınırlı kaldığı bildirilirken, anaerobik reaktörlerin bir özelliği, organik maddenin bir kısmını metan içeren biyogaza dönüştürmesidir; böylece atık bir enerji kaynağına çevrilebilir. Ancak düşük pH önce nötralize edilmeli, fenolikler de izlenmelidir. Şeker kamışı vinasıyla yapılan bir deneyde anaerobik reaktör tek başına KOİ'nin yüzde 48'ini gidermiş, fenolikleri azaltmamıştır. Beyaz çürükçül mantar ön arıtımı eklendiğinde KOİ giderimi yüzde 64'e, fenolik giderimi yüzde 52'ye çıkmış; biyogazın metan oranı yüzde 65'ten 74'e yükselmiş, fakat toplam biyogaz hacmi düşmüştür. Bu sonuçlar agave vinasına doğrudan genellenemez, ama arıtımda ödünleşimleri gösterir.
Uygulamada arıtım düzeyi ve açık sorular
Uygulamada arıtım düzeyi tesis büyüklüğüne göre belirgin biçimde değişir. 42 tesisin incelendiği bir taramada 12 tesisin hiç arıtım uygulamadığı, 22 tesisin yalnızca soğutma, bekletme ve pH ayarıyla yetindiği, tam arıtım yapan tesislerin ise azınlıkta kaldığı görülmüştür. Hiç arıtım yapmayan tesislerin çoğu küçük ölçekliydi. Aynı taramada atığın toprağa verme, sulamada kullanım, yüzey suyuna veya kanalizasyona deşarj gibi yollarla uzaklaştırıldığı kaydedilmiştir. Lagünde soğutma ve pH ayarı sıcaklık ile asitliği düzeltse de organik yükü tek başına ortadan kaldırmaz.
Açık sorular arasında fenoliklerin giderimi, kalıcı rengin azaltılması ve arıtılmış suyun yeniden kullanımı yer alır. Vinasın miktarını kaynağında azaltmak için özütleme ve fermantasyon koşullarının yeniden tasarlanması da tartışılır. Bu nedenle konu, yalnızca arıtma tesisinin değil, üretim zincirinin bütününün mühendislik başlığıdır.
.png)



Yorumlar